Type Here to Get Search Results !

જાણો ભારતના રાષ્ટ્રપતિ વિશે - રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી કેવી રીતે કરવામાં આવે છે

0
Bharat Na Rashtrapati Vishe Mahiti

ભારતના બંધારણમાં જણાવ્યા મુજબ ભારતના એક રાષ્ટ્રપતિ રહેશે. જેમને ભારતના પ્રથમ નાગરિક તરીકે પણ ગણવામાં આવે છે. ભારતીય લોકશાહીમાં અને બંધારણીય વ્યવસ્થામાં જોવા જઈએ તો સૌથી પ્રતિસ્થિત પદ એ રાષ્ટ્રપતિનું માનવમાં આવે છે. આજે આપણે અહિયાં ભારતના રાષ્ટ્રપતિના પદ વિશે તમામ માહિતી મેળવીશું અને તેમની ચૂંટણી પ્રક્રિયા અને અન્ય મહત્વની બાબતો રાષ્ટ્રપતિ વિશે જાણીશું. તો ચાલો હવે આગળ આપણે વધુ માહિતી મેળવીએ. 

ભારતના રાષ્ટ્રપતિ:

ભારતના રાષ્ટ્રપતિ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિ વિશે ભારતના બંધારણમાં ભાગ-૫ માં વાત કરવામાં આવી છે. જેમાં,  

  • આર્ટીકલ ૫૨ માં ભારતના રાષ્ટ્રપતિ
  • આર્ટીકલ ૫૩ માં સંઘની કારોબારી સત્તા
  • આર્ટીકલ ૫૪ માં ભારતના રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી
  • આર્ટીકલ ૫૫ માં રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીની રીત
  • આર્ટીકલ ૫૬ માં રાષ્ટ્રપતિનાં હોદ્દાની મુદ્દત
  • આર્ટીકલ ૫૭ માં ફરીથી ચુંટાવાની પાત્રતા
  • આર્ટીકલ ૫૮ માં રાષ્ટ્રપતિ તરીકેની ચૂંટણી માટેની લાયકાતો
  • આર્ટીકલ ૫૯ માં રાષ્ટ્રપતિનાં હોદ્દાની શરતો
  • આર્ટીકલ ૬૦ માં રાષ્ટ્રપતિએ લેવાના શપથ અથવા પ્રતિજ્ઞા
  • આર્ટીકલ ૬૧ માં રાષ્ટ્રપતિ ઉપરના મહાઆરોપોની કાર્યરીતિ
  • આર્ટીકલ ૬૨ માં રાષ્ટ્રપતિનો હોદ્દો ખાલી પડે તો તે ભરવા માટે ચૂંટણી કરવાનો સમય અને પ્રસંગોપાત ખાલી પડતી જગ્યા ભરવા ચૂંટાયેલી વ્યક્તિના હોદ્દાની મુદ્દત 

સંઘની કારોબારી સત્તા અનુસાર તેઓ સંરક્ષણ દળના વડા ગણાશે અને તેનું નિયમન કાયદાથી થશે. 

રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પ્રક્રિયા:

રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી એ સંસદના બંને ગૃહોના ચૂંટાયેલા સભ્યો અને રાજયોની વિધાનસભાઓના ચૂંટાયેલ સભ્યોના બનેલા મતદારગણના સભ્યો દ્વારા કરવામાં આવશે. જેને ઈલેક્ટોરલ કોલેજ કહેવામા આવે છે. ઈલેક્ટોરલ કોલેજના સભ્યો પ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વ ધરાવે છે. જેમાં  એકલમત હસ્તાંતરિત કરવામાં આવે છે પણ તેમની બીજી પસંદગીની પણ ગણતરી કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાને સિંગલ વોટ ટ્રાન્સફરેબલ સિસ્ટમ અથવા સિંગલ ટ્રાન્સફરબલ વોટ સિસ્ટમ કહેવામાં આવે છે. 

રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પ્રસંગે રાજ્યની વિધાનસભાના ચૂંટાયેલા દરેક સભ્યને તે રાજ્યની વસ્તીની સંખ્યા અનુસાર તે સભાના ચૂંટાયેલ સભ્યોની કુલ સંખ્યા વડે ભાગતા જે ભાગાકાર આવે તેમાં એક હજારના જેટલા ગુણાંક હોય તેટલા મતો રહેશે. એક હજારના સદરહુ ગુણાંક કાઢ્યા પછી તેમાં શેષ પાંચસો થી ઓછી ન રહેતી હોય તો દરેક સભ્યોના મતોમાં એક મતનો ઉમેરો કરવામાં આવશે. 

ઉપર હેઠળ રાજ્યોની વિધાનસભાના સભ્યો માટે નિયત કરાયેલ મતોની કુલ સંખ્યાને સંસદના બંને ગૃહોના ચૂંટાયેલ સભ્યોની કુલ સંખ્યા વડે ભાગતા અને એક દ્રીતીયાંશ ઉપરના અપૂર્ણાંકને એક તરીકે ગણાતા અને તેથી ઓછા અપૂર્ણાંકોને ગણતરીમાં નહીં લેતા જે સંખ્યા આવે તેટલા મતો સંસદના બંને ગૃહોના ચૂંટાયેલા દરેક સભ્યએ આપવાના રહેશે. આ ચૂંટણી પ્રસંગે મતદાન એ ગુપ્ત રહેશે. 

ઉપર મુજબ વસ્તીમાં સન ૨૦૨૬ ની પ્રથમ વસ્તીગણતરીના આંકડા પ્રસિદ્ધ કરવામાં ન આવે ત્યાં સુધી સન ૧૯૯૧ ની વસ્તીગણતરીના આંકડાનો ઉલ્લેખ કરવાનો રહેશે.
  
રાષ્ટ્રપતિના હોદ્દાની મુદ્દત (આર્ટીકલ ૫૬):

રાષ્ટ્રપતિનાં હોદ્દાની મુદ્દત એ તેઓ જ્યારથી પોતાનો હોદ્દો સંભાળે તે તારીખથી પાંચ વર્ષની રહેશે. 

- રાષ્ટ્રપતિ એ ઉપ-રાષ્ટ્રપતિને સંબોધીને પોતાની સહીથી કરેલા લખાણથી પોતાના હોદ્દાનું રાજીનામું આપી શકે છે. 
- સંવિધાનના ઉલ્લંઘન માટે રાષ્ટ્રપતિને અનુચ્છેદ ૬૧ માં કરેલી જોગવાઈ અનુસાર મહાઆરોપ દ્વારા હોદ્દા પરથી દૂર કરી શકાય છે. 
- રાષ્ટ્રપતિ પોતાના હોદ્દાની મુદ્દત પૂરી થવા છતાં પોતાના ઉત્તરાધિકારી હોદ્દો સંભાળે ત્યાં સુધી પોતાના હોદ્દા પર ચાલુ રહેશે. 

ઉપર જણાવેલ રાજીનામાંની પ્રક્રિયામાં પોતાને સંબોધાયેલા રાજીનામાંની જાણ એ ઉપ-રાષ્ટ્રપતિએ લોકસભાના અધ્યક્ષને તરત કરવાની રહેશે. 

ફરીથી ચૂંટાવાની પાત્રતા (આર્ટીકલ ૫૭):

રાષ્ટ્રપતિ તરીકેનો હોદ્દો ધરાવતી અથવા ધરાવી ચૂકેલી વ્યક્તિએ સંવિધાનની બીજી જોગવાઈઓને આધીન રહીને આ હોદ્દા ઉપર ફરીથી ચૂંટવાને પાત્ર ગણવામાં આવશે. 

રાષ્ટ્રપતિ તરીકેની ચૂંટણી માટેની લાયકાત (આર્ટીકલ ૫૮):

કોઈપણ વ્યક્તિ જે ભારતનો નાગરિક ન હોય, પાંત્રીસ વર્ષની ઉંમર પૂરી કરેલ ન હોય, અને લોકસભાના સભ્ય તરીકે ચૂંટાવા માટે લાયક ન હોય તો તે રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ચૂંટાવાને લાયક ગણાશે નહીં. 

ભારત સરકાર અથવા તો કોઈ રાજ્ય સરકાર હેઠળ અથવા સદરહુ સરકારો પૈકીના કોઈ નિયંત્રણને આધીન કોઈ સ્થાનિક કે બીજા સત્તાધિકારી હેઠળ કોઈ લાભદાયક હોદ્દો ધરાવતી વ્યક્તિ રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ચૂંટાવા માટે પાત્ર ગણાશે નહીં.  (લાભદાયક હોદ્દો એટ્લે કે સરકારમાં નોકરી કરતાં ન હોવા જોઈએ). 

રાષ્ટ્રપતિના હોદ્દાની શરતો (આર્ટીકલ ૫૯):

રાષ્ટ્રપતિ સંસદના બેમાથી કોઈ ગૃહના અથવા કોઈ રાજ્યના વિધાનમંડળના કોઈ ગૃહના સભ્ય હોવા જોઈએ નહીં અને સંસદના બીમાંથી કોઈ ગૃહના અથવા કોઈ રાજ્યના વિધાનમંડળના કોઈ ગૃહના સભ્ય જો રાષ્ટ્રપતિ તરીકે ચૂંટાઈ તો તેઓ રાષ્ટ્રપતિ તરીકે પોતાનો હોદ્દો સંભાળે તે તારીખે તમણે તે ગૃહમાની પોતાની બેઠક ખાલી કરી છે તેવું ગણાશે.  રાષ્ટ્રપતિ એ બીજો કોઈ લાભદાયક હોદ્દો ધરાવી શકશે નહીં. 

રાષ્ટ્રપતિને ભાડું આપ્યા વગર પોતાના હોદ્દાકીય નિવાસનો ઉપયોગ કરવાનો તેમજ કાયદાથી સંસદ ઠરાવે તે મળતરો, ભથ્થા અને વિશેષાધિકારોનો હક રહેશે, અને તે અર્થે એ રીતે જોગવાઈ કરવામાં ન આવે ત્યાં સુધી બીજી અનુસૂચિમાં નિર્દિષ્ટ કર્યા પ્રમાણેના મળતરો, ભથ્થા અને વિશેષાધિકારોનો હક રહેશે. 

રાષ્ટ્રપતિએ લેવાના શપથ (આર્ટીકલ ૬૦):

દરેક રાષ્ટ્રપતિએ અને રાષ્ટ્રપતિ તરીકે કાર્ય કરતી અથવા રાષ્ટ્રપતિના કાર્યો બજાવતી દરેક વ્યક્તિએ પોતાનો હોદ્દો સંભાળતા પહેલા ભારતના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની અથવા તેમની ગેરહાજરીમાં ઉચ્ચતમ ન્યાયાલયના ઉપલબ્ધ ન્યાયાધીશોમાથી સૌથી સિનિયર ન્યાયાધીશની હાજરીમાં નીચે મુજબ શપથ લેવાના રહેશે અને તેના ઉપર પોતાની સહી કરવાની રહેશે. 

"હું ..... ઈશ્વરના નામે સોગંદ લઉં છું અથવા તો ગંભીરતા પૂર્વક પ્રતિજ્ઞા કરું છું કે હું ભારતના રાષ્ટ્રપતિનાં હોદ્દાની ફરજો નિષ્ઠાપૂર્વક અદા કરીશ (અથવા રાષ્ટ્રપતિના કાર્યો બજાવીશ) અને મારી પૂરી શક્તિથી સંવિધાન અને કાયદાની જાળવણી, રક્ષણ અને બચાવ કરીશ અને ભારતના લોકોની સેવા અને કલ્યાણમાં રત રહીશ."

રાષ્ટ્રપતિ ઉપરના મહાઆરોપની કાર્યરીતિ (આર્ટીકલ ૬૧):

રાષ્ટ્રપતિ ઉપર સંવિધાનના ઉલ્લંઘન માટે મહાઆરોપ મૂકવાનો હોય ત્યારે સંસદના બેમાથી કોઈ એક ગૃહે તહોમત મૂકવાનું રહેશે. એવું કોઈ તહોમત જે મૂકવાની દરખાસ્ત વાળો ઠરાવ તે ગૃહના સભ્યોની કુલ સંખ્યાના ઓછામાં ઓછો એક ચતુર્થાંશ સભ્યોએ તેને રજૂ કરવાના પોતાના ઈરાદાની પોતાની સહીઓ સાથેની ઓછામાં ઓછી ૧૪ દિવસની લેખિત નોટિસ આપ્યા બાદ રજૂ કરવામાં આવેલ ન હોય અને એવો ઠરાવ તે ગૃહની કુલ સભ્ય સંખ્યાની ઓછામાં ઓછી બે તૃતીયાંશ બહુમતિથી થયો ન હોય તો મૂકી શકાશે નહીં. 

સંસદના બેમાથી કોઈ એક ગૃહે આ રીતે તહોમત મૂક્યું હોય ત્યારે બીજા ગૃહે એ તહોમતની તપાસ કરવી અથવા કરાવડાવી જોઈશે અને રાષ્ટ્રપતિને એવી તપાસ વખતે હાજર રહેવાનો અને પોતાના વતી રજૂઆત કરાવવાનો હક રહેશે. 

તપાસના પરિણામે તે તહોમતની તપાસ કરનાર અથવા કરાવનાર ગૃહની કુલ સભ્ય સંખ્યાની ઓછામાં ઓછી બે તૃતીયાંશ બહુમતીથી રાષ્ટ્રપતિ સામે મૂકાયેલું તહોમત ટકી રહે છે એંક જાહેર કરતો ઠરાવ પસાર થાય તો તે ઠરાવની અસર તે પસાર થયાની તારીખથી રાષ્ટ્રપતિને તેમના હોદ્દા ઉપરથી દૂર કર્યા બરાબર છે.

રાષ્ટ્રપતિનો હોદ્દો ખાલી પડે તે ભરવા માટે ચૂંટણી કરવાનો સમય અને પ્રસંગોપાત ખાલી પડતી જગ્યા ભરવા ચૂંટાયેલી વ્યક્તિના હોદ્દાની મુદ્દત (આર્ટીકલ ૬૨):

રાષ્ટ્રપતિના હોદ્દાની મુદ્દત પૂરી થવાથી ખાલી પડતી જગ્યા ભરવા માટેની ચૂંટણી તે મુદ્દત પૂરી થતાં પહેલા કરવાની રહેશે. રાષ્ટ્રપતિનાં મૃત્યુ, રાજીનામાં કે પદભ્રંશને અથવા બીજા કોઈ કારણે તેમના હોદ્દાની જગ્યા ખાલી પડે, તો જગ્યા ખાલી પડ્યાની તારીખ પછી બનતી ત્વરાએ અને કોઈપણ સંજોગોમાં છ મહિના વીતે તે પહેલા તે  ભરવા માટે ચૂંટણી કરવામાં આવશે અને ખાલી પડેલી જ્ગ્યા ઉપર ચૂંટાયેલી વ્યક્તિને અનુચ્છેદ ૫૬ ની જોગવાઇઓને આધીન રહીને પોતાનો હોદ્દો સંભાળે તે તારીખથી પાંચ વર્ષ સુધી હોદ્દો ધરાવવાનો હક રહેશે. 

માફી વગેરે આપવાની તથા અમુક દાખલાઓમાં સજા મુલતવી રાખવાની, તેમાથી મુક્તિ આપવાની અથવા તે ઘટાડવાની રાષ્ટ્રપતિની સત્તા (આર્ટીકલ ૭૨):

આર્ટીકલ ૭૨ મુજબ રાષ્ટ્રપતિને લશ્કરી ન્યાયાલયે શિક્ષા કરી હોય તેવા કેસમાં, સંઘની કારોબારી સત્તા જે બાબત સુધી વિસ્તરતી હોય તે સંબંધી કોઈ કાયદા વિરુદ્ધના ગુના માટે શિક્ષા અથવા સજા થઈ હોય તેવા કેસમાં, મોતની સજા થઈ હોય તેવા કેસમાં, કોઈ ગુના માટે દોષિત ઠરેલી વ્યક્તિને શિક્ષા માફ કરવાની, તેનો અમલ મોકૂફ રાખવાની, તે ઓછી રાખવાની કે તેમાથી મુક્તિ આપવાની અથવા ફરમાવેલી સજાને મુલતવી રાખવાની, તેમાથી મુક્તિ આપવાની અથવા તે ઘટાડવાની સત્તા રહેશે. 

લશ્કરી ન્યાયાલયે ફરમાવેલી સજા મુલતવી રાખવાની, તેમાથી મુક્તિ આપવાની કે તેને હળવી કરવાની સંઘના સશસ્ત્ર દળોના કોઈ અધિકારીને કાયદાથી અપાયેલી સત્તાને કોઈ બાધ આવશે નહીં.  



આમ ઉપર મુજબ ભારતના સંવિધાનમાં જણાવ્યા પ્રમાણે ભારતના રાષ્ટ્રપતિ વિશે માહિતી મૂકવામાં આવી છે. આ માહિતી તમારે આવનારી પરીક્ષા માટે ખૂબ જ ઉપયોગી બની રહે તે માટે મૂકવામાં આવી છે. જો તમને કોઈ પ્રશ્ન હોય તો તમે નીચે કોમેન્ટ કરી જણાવી શકો છો. જો તમને આ લેખ પસંદ આવ્યો હોય તો કોમેન્ટ બોક્સમાં જરૂર જણાવો. આવી જ બીજી માહિતી ટૂંક સમયમાં મૂકવામાં આવશે. આભાર. 

માહિતી સ્રોત : https://legislative.gov.in

ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો

0 ટિપ્પણીઓ

Top Post Ad

Below Post Ad